Doei AI en social media: worden we ineens allemaal anti-digitaal?

Terwijl AI onze mails schrijft en algoritmes onze aandacht kapen, groeit er een 'analoge' tegenbeweging. Er worden weer cd's gedraaid, brieven geschreven en #colortok is een ding. Worden we ineens allemaal anti-digitaal? Of is het vooral een tijdelijke hang naar nostalgie?

Grote techbedrijven liggen onder vuur. Begin dit jaar werden meerdere rechtszaken aangespannen tegen Meta (moederbedrijf van Facebook en Instagram) en Google (waar YouTube onder valt) door gebruikers zelf. Zij stellen dat de apps opzettelijk verslavend zijn gemaakt, met hun eindeloze feeds en slimme algoritmes, en daarmee de mentale gezondheid van gebruikers schaden. Een jury in Los Angeles oordeelde dat de bedrijven inderdaad aansprakelijk zijn voor het verslavende ontwerp van hun platforms.

Ook Anne-Pim (33) ervaart die verslavende werking van social media. 'Als ik te lang naar een scherm staar, voel ik dat er iets in mijn lichaam en hoofd verandert. Het is alsof mijn aandacht wordt gehijackt,' vertelt ze. 'Mijn brein was zo gewend aan die dopamineshots. Zelfs tijdens een wandeling merkte ik hoe sterk mijn behoefte aan prikkels was; het wandelen alleen was gewoon niet interessant genoeg en voelde bijna ongemakkelijk.' Daarom besloot ze rigoureus haar online gebruik aan te pakken. Ze verwijderde Facebook, TikTok en Instagram. Alleen LinkedIn bleef, voor haar werk. Op haar telefoon staan nu nog maar een paar praktische apps: bank, mail, NS, Google Maps. 'De gewoonte om naar mijn telefoon te grijpen, is echt hardnekkig. Ik ben al zo bewust bezig met mijn schermtijd, maar nog steeds unlock ik mijn telefoon uit automatisme soms wel vijftig keer per dag, om bijvoorbeeld even mijn mail te checken. Dat zijn vijftig momenten waarop mijn aandacht wordt gekaapt.’

Lees ook: Bluetooth-oortjes verliezen terrein, maar hoe schadelijk is die straling écht?

Fastfood voor je brein
Volgens ontwikkelingspsycholoog en universitair hoofddocent Wouter van den Bos is het niet gek dat dit gebeurt. 'De algoritmes van apps zijn zo ontwikkeld dat ze je brein als het ware hacken. Social media zijn meesters in ‘variabele beloningsverhoudingen’. Dit betekent dat je als gebruiker onvoorspelbare beloningen krijgt: je weet nooit wanneer je een interessante video ziet – eerst een leuke, dan weer een minder leuke, dan toch weer een leuke – of wanneer je een like of reactie krijgt, waardoor je maar blijft scrollen en terugkomen.’ En dat blijft niet zonder gevolgen. In 2024 riep de Oxford English Dictionary het woord brain rot op tot woord van het jaar. Vrij vertaald: de veronderstelde achteruitgang van iemands denken door overconsumptie van oppervlakkig onlinemateriaal. Kortom: dat voortdurende scrollen door onzin video’s maakt ons waarschijnlijk dommer. Inmiddels verwijst de term niet alleen naar het gedrag, maar ook naar een bepaald soort content: grappige en zeer oppervlakkige, vaak door AI gegenereerde, filmpjes, zoals een koffiekopje met een tutu, of een haai op sneakers. Van den Bos vergelijkt brain rot met een fastfooddieet vol suiker, zout en vet: je raakt er snel verslaafd aan en wil er steeds meer van. ‘Je hersenen ‘rotten’ natuurlijk niet letterlijk weg, maar het probleem zit vooral in wat je misloopt. Door langdurig scrollen ervaar je tijdverdringing: het scrollen verdringt activiteiten die juist goed zijn voor je brein, zoals sociaal contact, beweging en voldoende slaap. In plaats daarvan gaat je tijd op aan prikkels die weinig bijdragen aan je ontwikkeling. Aandacht werkt als een spier: door langdurig scrollen verslapt die. Dit kan bovendien een ongunstig effect hebben op de ontwikkeling van grijze en witte hersenstof, waardoor verbindingen in het brein minder krachtig worden, met mogelijke gevolgen voor geheugen, creativiteit en welzijn.’

Lees ook: Jongeren verkiezen TikTok vaker boven seks: hoe zít dat?

De analoge comeback
Maar terwijl (of doordat) techgiganten onze aandacht kapen, groeit er óók een tegenbeweging. In de tijd dat we volgegooid worden met AI-gegenereerde brain rot-content, is #goinganalog trending op TikTok. (Ja, op TikTok, dat is dan weer ironisch.) De omahobby’s schieten als paddenstoelen uit de grond: journalen, kleuren met alcoholmarkers in cozy kleurboeken, keramieken of urenlang puzzelen aan de keukentafel. Ook oude media maken een comeback. Steeds meer twintigers en dertigers kopen cd’s en dvd’s, hebben een oude digitale camera met weinig megapixels en harde flits of verruilen hun smartphone voor een dump phone (een simpele klaptelefoon waarmee je alleen kan bellen en sms’en). Trendvoorspeller Lidewij Edelkoort spreekt zelfs over een ‘tweede samenleving’. In haar manifest Analogue dialogue noemt ze 2026 het jaar waarin we massaal terugverlangen naar tastbaarheid, als tegenreactie op de dominantie van de techgiganten. Minder scherm, meer samenzijn: boeken en bibliotheken, met de hand schrijven in plaats van typen, in een koor zingen, spelletjes aan de keukentafel, breien, keramieken, wandelen en echte gesprekken. Deze analoge activiteiten vertragen, activeren meerdere zintuigen tegelijk en geven het brein minder keuzestress.

Meer lezen? Het hele artikel check je onze laatste: editie Vurige verlangens.