Had ik maar…' Waarom spijt zo blijft knagen

Spijt is misschien wel de rottigste der emoties, concludeert Margot C. Pol. Maar dat heeft ook een functie: het spoort je niet alleen aan om oude fouten te herstellen, maar ook om ze in de toekomst niet nog een keer te maken.

Je kan jezelf wel voor je kop slaan. Want achteraf is het natuurlijk zo klaar als een klontje, maar tóén, op dat moment, heb je de verkeerde keuze gemaakt. En het ergste is: je hebt het nog zelf gedaan ook. Jij bent de enige schuldige aan die 'had ik maar'-gevoelens waar je nu mee moet dealen. Dat maakt spijt misschien wel tot de rottigste der emoties. Zoals bij Susan (39)*, die op de basisschool een anonieme dreigbrief stuurde aan een pester, waarna ze nooit meer terugkwam en Susan met eeuwig schuldgevoel achterbleef. Of Beatrijs (50), die in de podcast Hoe leef ik met spijt? vertelt hoe ze haar halve leven vergooide bij een vreselijke vent, en pas op haar vijftigste van hem loskwam. 'Ik durf nog steeds niet ten volle te beseffen wat ik gedaan heb,' zegt ze. Of zoals ondergetekende, die vermogend had kunnen zijn als ze haar appartement in Amsterdam tien jaar geleden niet zonder te knipperen had verkocht, en nu slechts zelfverwijt bezit. Maar ja, spijt is wat de koe schijt, poëtisch gezegd. Kiezen op elkaar en doorgaan, dan maar? Of zit er misschien tóch nog iets positiefs aan die zelfveroorzaakte pijn?

Het knaagt
'Ik schoof het altijd voor me uit,' vertelt Elles (47). 'Zo van: kinderen, die komen nog wel. Op mijn 36ste dacht ik: nu moeten we het maar proberen, anders ben ik echt te oud. Maar toen werd al vrij snel duidelijk dat het niet op de gewone manier ging lukken. We gingen een fertiliteitstraject in, corona kwam er nog overheen en toen we uiteindelijk weer in het ziekenhuis kwamen, zei de arts: 'Het spijt me, maar dit staat niet voor jullie in de sterren.' Terwijl: als ik het assertiever had aangepakt, als we naar België waren gegaan waar het vruchtbaarheidsonderzoek veel beter is, was het misschien wel gelukt. Daar heb ik nog steeds last van. Waarom heb ik me zo in slaap laten sussen? Ik word soms overvallen door verdriet en rouw. Ik dacht gewoon veel te laat over kinderen na, en nu kan ik er niets meer aan veranderen.' Een afgesloten hoofdstuk. Misschien is dat voor ons als 'leuk, leuk, leuk'- generatie wel éxtra lastig te accepteren. We groeiden op met het idee dat alles mogelijk was, als je maar je best deed. En lukte dat niet, dan kwamen er meestal wel tweede kansen, tussenjaren of rebounds, toch?

Verwaterde vriendschap
'We groeiden samen op in een buitengebied waar verder weinig kinderen woonden.' En dus deden Iris* (34) en haar buurmeisje alles samen: spelen, logeren, voor het eerst naar de plaatselijke disco. 'Er was niemand die mij zo goed kende als zij. Toen we gingen studeren, kreeg ik het druk met vriendjes en andere vriendinnen. Ik heb onze vriendschap laten verwateren, maar ergens in mijn achterhoofd dacht ik altijd: we pakken het later weer op. Ik had alleen nooit gedacht dat ze maar 31 zou worden. Ze werd ziek toen ik mijn eerste kind kreeg, na vijf maanden is ze overleden. Elke dag denk ik wel even aan haar. Het knaagt. Ik heb er spijt van dat ik onze vriendschap niet genoeg op waarde heb geschat, dat er nu niemand meer is met wie ik die jeugdherinneringen kan delen. Ik denk dat ik mezelf zonder die spijt een leuker mens zou vinden.'

Mild voor jezelf
Niemand kan alles perfect doen. Fouten maken hoort er nou eenmaal bij in het leven, en spijt daarom ook, zegt hoogleraar psychologie Marcel Zeelenberg als ik hem bel. Al meer dan dertig jaar doet hij onderzoek naar spijt. Net als alle andere emoties heeft ook spijt een functie, vertelt hij: namelijk dat het je motiveert om je fouten te herstellen. Maar wat als dat dan niet meer kan?

Verder? Check ons nieuwste editie Vurige Verlangens voor het hele artikel.