Gat in de hand of gierige Gerda? Zo herschrijf je je eigen geldverhaal: 'Ons brein is lui'

Heb je aan het eind van je salaris standaard een stuk maand over? Of heb je juist geld zat, maar zou je stiekem wel wat minder gierig willen zijn? Pak er pen en papier bij, want blijkbaar bestaat er zoiets als 'je geldverhaal herschrijven'.

De een heeft een gat in de hand, de ander is een krampachtige spaarder. Weer een ander krijgt een rolberoerte van alles wat op een rekening lijkt. Eén ding hebben we allemaal gemeen: onze overtuigingen over geld zijn diepgeworteld. Een stuk dieper dan je waarschijnlijk denkt. Deze onbewuste opvattingen noem je 'geldverhalen' of 'geldscripts'. Geldscripts bepalen hoe we geld waarderen, ermee omgaan en welke betekenis we aan geld geven. Kortom: wat onze relatie met geld is. 

Het interessante is: veel geld - scripts worden in de jeugd al gevormd. Tussen nul en zes jaar, om precies te zijn. 'Als kind leer je door het gedrag van je ouders en andere voor jou belangrijke mensen te observeren,' legt financieel psycholoog en grondlegger van het concept 'geldscript' Anne Abbenes uit. Al die indrukken - je familiegeschiedenis en de maatschappij waarin je opgroeit horen daar ook bij - verwerk je bewust en onbewust. 'Ons brein is lui, en vindt het daarom fijn om overal blauwdrukken voor te ontwikkelen. Net zoals je brein, nadat je je een keer hebt verbrand aan de kachel, opslaat dat je die kachel niet meer aan moet raken, gebeurt dat ook met geldervaringen.'

Lees ook: Bang voor de blauwe brief: waarom schieten we er zo van in de paniek?

Krijg je als kind te horen 'dat je even stil moet zijn, omdat mama hard moet werken, zodat jij op voetbal kan'? Dan kan daar al een geldscript ontstaan. Een 'financieel vulkaanmoment' noemt Abbenes dat. Misschien ga je er door dit vulkaanmoment later in je leven wel van uit dat mensen doen wat jij zegt, zolang je ze maar geld geeft. Of je krijgt een ontzettende afkeer van de manipulatieve kant van geld en wil je er zo min mogelijk mee te maken hebben. 'Het kan alle kanten op,' aldus Abbenes. 'Hoe een script zich ontwikkelt is heel persoonlijk. Zo kunnen kinderen binnen hetzelfde gezin heel andere overtuigingen hebben.'

Een vulkaanmoment hoeft overigens niet door een uitspraak te ontstaan. Een blik op momenten dat er een rekening betaald moet worden, of een kleine gewoonte van je ouders, zoals altijd doorvragen 'of je iets wel echt nodig hebt', kan al genoeg zijn. Abbenes: 'Als klein kind kun je al emoties rondom geldgedrag van een van je ouders opmerken. Hoe meer indruk dat op je maakt, hoe hardnekkiger het script dat eruit voortkomt.'

Vijf vogels
Er vallen honderden geldscripts te onderscheiden, die weer onderverdeeld zijn in vijf hoofdcategorieën. 'Om ze toegankelijk te maken hebben we ze vogelnamen gegeven,' licht Abbenes toe.

• De struisvogel, ook wel geldvermijdend: struisvogels hebben vaak de gedachte dat rijke mensen slecht zijn of dat ze zelf slecht zijn als ze te veel uit zijn op geld verdienen. Dit type vermijdt geld en denkt het liefst niet na over onderwerpen als sparen, pensioen of verzekeringen.

• De uil, ook wel geldvoorzichtig: de uil is, je raadt het al, heel voorzichtig met geld. Een appeltje voor de dorst hebben is heilig. Het liefst vertelt de uil z'n partner niet eens wat-ie verdient, dat houdt-ie liever privé.

• De pauw, ook wel geldvertoon: de pauw koppelt de eigenwaarde aan dure spullen, ook als-ie helemaal geen geld voor die spullen heeft. Dan maar drie weken droge rijst, maar wel de nieuwste gadgets kunnen showen.

• De ekster, ook wel geldfanatiek: dit type wil zo veel mogelijk geld verzamelen en heeft nooit genoeg. Niet gek dus, dat eksters vaak workaholics zijn en risico lopen op een burn-out.

• De koekoek, ook wel geldnonchalant: de koekoek houdt van het goede leven en wil vooral dat alles rondom geld vanzelf gaat. Financiële verantwoordelijkheid en geldbeheer? Saai.

Lees ook: Dit is het vermogen van Monica Geuze (en het is nogal wat)

Denk je nu: shit, confronterend, ik herken mezelf? En belangrijker: ik ervaar negatieve gevolgen van dit gedrag en wil er iets aan veranderen? Geen zorgen, want dan komen we terug bij het goede nieuws van dit alles: het is mogelijk om je geldverhaal te herschrijven.

Meer openheid
Sterker nog, het is niet eens zo heel ingewikkeld, als we Abbenes mogen geloven. Als zij met mensen aan de slag gaat die hun script willen aanpassen, onderscheidt ze drie stappen. De eerste en belangrijkste: meer openheid. 'Ga in gesprek over geld, bijvoorbeeld met je partner of je familie. In onze maatschappij blijft geld een beetje een taboe, maar om te ontdekken waar jouw financiële gedrag vandaan komt en welke emoties eronder liggen, helpt het om erover te praten.' Horen hoe iemand anders geldzaken aanpakt of kijkt naar hoe jij dat doet, kan nou eenmaal inzichten opleveren.

Benieuwd naar de andere twee stappen, hoe journalist Vincent Kouters van nul buffer naar een ton op de rekening ging, en hoe je de juiste balans bewaart? Dat én meer lees je in het volledige verhaal, dat in &C's meinummer staat die nu in de winkels ligt, of scoor 'm vast online:

&C05 meinummer scoor hier 'Dit is generatie leeftijdsloos'