Bang voor de blauwe brief: waarom schieten we er zo van in de paniek?

Blauwe brief op de mat? Die moffelen we het liefst zo snel mogelijk weg. Je weet tenslotte maar nooit wat er boven je hoofd hangt. In een eerdere uitgave van &C dook journalist Kim Palmaccio dieper in op deze 'blauwe brief angst'.

'We moeten het even hebben over de belastingdienst. In het bijzonder: de blauwe brief. Wie nu al wil afhaken of in de rode vlekken schiet: geen paniek. Ik zou hier de gebraden haan kunnen uithangen en zeggen dat ik alles netjes op orde heb, maar het tegenovergestelde is waar. Op moment van schrijven liggen er vier ongeopende blauwe brieven op mijn bureau. Weggemoffeld onder notitieblokken en ander schrijfgerei. Ik ben een ster in het negeren van de blauwe brief. Hup, in het laatje, snel in een kast, ongeopend bij het oudpapier – mijn struisvogelpolitiek is real. Noem het onverantwoord, noem het dom, maar ik wil gewoon niet weten wat erin staat. Krijg al paniek bij het idee dat ze iets van me moeten. Die enge mannetjes van de belastingdienst. Gelukkig heb ik een boekhouder (Margje, als je dit leest, you're awesome) die elk kwartaal weer mijn tig vragen beantwoordt, m'n bonnen telt en m'n zaken regelt. Ik weet het, ik doe alsof ik tonnen omzet draai en niet gewoon een simpel zzp-zaakje heb, maar goed, zonder Margje was ik dus nog verder van huis.

Lees ook: Poenpraat: 'Mijn salaris is best goed voor mijn vakgebied'

Het is niet dat ik mijn geldzaken niet op orde heb. Hard werken, m'n eigen boontjes doppen, goed sparen – het is me allemaal met de paplepel ingegoten. Daar ligt het ook niet aan. Het is ook niet dat ik op elke cent zit. Sterker nog: ik geef meer uit dan me lief is. Aan horeca – lunch hier, bier daar –, een huur van 1.200 euro (je woont in Amsterdam of je woont in Amsterdam). Het adagium 'geld moet rollen' heb ik wat dat betreft prima begrepen. Het is meer die blauwe brief in het algemeen. De belastingdienst aka leuker kunnen we het niet maken, wel makkelijker – m'n hol. Het is de taal in zo'n brief (zakelijk, juridisch, streng, help), het bedrag dat je opeens moet betalen waarvan je nooit weet of het nou 10 of 10.000 euro is, en vooral het hoogmoedige imago van zo'n belastingdienst. Na de toeslagenaffaire, falende IT-systemen en nog meer zwarte lijsten voor potentiële fraudeurs (voormalig staatssecretaris van Financiën Hans Vijlbrief sluit niet uit dat de overheid nog meer gedupeerden moet compenseren dan alleen die van de toeslagenaffaire), heb ik nog weinig vertrouwen in de toko die mijn hardverdiende geld komt innen.'

Pietje paniek
'Ik ben niet de enige met deze angst, blijkt uit onderzoek van de commissie van de Tweede Kamer die is opgesteld naar aanleiding van de toeslagenaffaire. Deze commissie onderzoekt de rechtsbescherming van burgers die in contact staan met de belastingdienst. Hun onderzoek bevestigt dat het gros van de mensen niet zelfstandig aangifte durft te doen, want: bang om fouten te maken. Daarnaast durven ze geen juridische stappen te ondernemen op momenten dat zij onterecht aanslagen ontvangen. Of, wanneer ze dat wél doen, en wanneer de belastingdienst een uitspraak doet, durven ze vaak niet tegen die uitspraak in te gaan omdat ze bang zijn nog meer financiële problemen op zichzelf af te roepen.

Ik besluit iemand van de belastingdienst te bellen. Aan de telefoon heb ik Judith de Glopper, afdelingshoofd Particulieren bij de belastingdienst. Ze is verantwoordelijk voor het proces waarbij de belastingdienst mensen helpt die ernstig in de knel zijn gekomen met hun fiscale zaken. Soms tot huisuitzetting toe. 'Met een team helpen we mensen hun financiële zaken weer op de rit te krijgen zodat ze aan hun fiscale verplichtingen kunnen voldoen. Angst voor de blauwe brief klinkt bekend in de oren. We krijgen dagelijks meldingen van mensen die door de bomen het bos niet meer zien, achterlopen met hun administratie en zich geen raad meer weten. Dat is maar een topje van de ijsberg, want de meesten durven uit schaamte niet aan de bel te trekken.'

Lees ook: IK BESPAAR: waarom je door de financiële trend loud budgeting wél je (be)spaardoelen haalt

Ik vraag haar naar het imago van de belastingdienst. Ze lacht voorzichtig en zegt: 'Dat vraag je de verkeerde, ik ben niet objectief. Ja, er is slechte berichtgeving, maar er gaan ook veel dingen wél goed. Kijk maar om je heen, hoe goed de samenleving is ingericht: goede wegen, zorg, onderwijs, veiligheid. Zonder belastingen zou dat niet betaald kunnen worden.' Ze vervolgt: 'De angst voor de blauwe brief is ontstaan omdat-ie heel vaak wordt geassocieerd met het moeten betalen van – veel – geld. Omdat men vaak nog niet weet om hoeveel het gaat, zorgt dat voor onzekerheid. Maar het kan ook een meevaller zijn, er kan ook alleen informatie in de brief staan. We gaan toch snel uit van het ergste. Als je echt angst ervaart, geen geld hebt, weet dan dat hulp altijd nabij is. Je bent echt niet de enige met deze angst. Er zijn allerlei hulpconstructies denkbaar, bijvoorbeeld de belastingtelefoon. We kunnen geen belastingschuld wegpoetsen, maar we kunnen wel zorgen voor rust.'

Emma (32) werkt al zeven jaar als zelfstandig ondernemer en herkent zich in de angst voor de blauwe brief: 'Ik krijg regelmatig aanmaningen, durf inmiddels ook niet meer bij mijn boekhouder aan te kloppen voor onbenullige vragen, zelfs bij hem schaam ik me voor mijn onwetendheid. Volgens mij moet ik nog iets van 4.000 euro in totaal betalen – omzetbelasting van vorig jaar, zorgkosten en twee aanmaningen –, maar ik stel het uit. Het is niet dat ik het niet gespaard heb, het geld staat gewoon op mijn bank, maar omdat ik er weinig van snap, stel ik het steeds uit. Ik weet het: dat is dom. Gevolg is dat de onnodige boetes oplopen, wat uiteindelijk voor nog meer stress zorgt, maar ik heb geen overzicht meer.'

Emma heeft al eens naar de belastingtelefoon gebeld, maar voelde zich hiermee niet geholpen. 'Ik herinner me dat ik een vaag keuzemenu kreeg. Na mijn keuze – die ik op de gok nam –, volgde een ingesproken bericht: 'Onderbezetting van de belastingtelefoon kan zorgen voor lange wachttijden. Neem voor hulp ook eens een kijkje op de website van de belastingdienst.' Ik bleef aan de lijn, vulde mijn burgerservicenummer in en kreeg wéér een onduidelijk keuzemenu. Daarna werd ik in een wachtrij geplaatst die langer dan een kwartier bedroeg. Na bijna een halfuur heb ik het opgegeven en opgehangen.'

Belasting is nódig
'Ik heb mensen weleens huilend aan de telefoon gehad,’ aldus mijn eigen boekhouder, Margje Neuhaus, van haar administratiebureau Account on me. Ze stemt (waarschijnlijk schuddebuikend) in als ik vraag of ik haar mag spreken omdat ik blauwebriefangst heb, maar ze stelt me meteen gerust: 'Ik denk dat zo'n twintig procent van mijn klanten stress ervaart met zaken omtrent de belastingdienst. Het zijn voornamelijk mensen in loondienst die maar één keer per jaar aangifte doen of ondernemers met minder dan tien jaar ervaring. De helft van mijn klanten, zowel ervaren als niet, heeft geen idee wat belasting inhoudt of boeit het niet. Het ligt ook aan het type mens: veel creatievelingen en kunstenaars missen logica met cijfers en zijn minder van de planningen en overzichten.'

Waar het volgens Margje misgaat, is hoe wij de belastingdienst zien. 'Mensen ervaren belasting als een boete die onverwachts komt. Maar je wéét dat je eens in de zoveel tijd geld moet betalen. Het zou hetzelfde zijn als je verbaasd bent over je maandelijkse huur, het is gewoon je vaste lastenpost. Maar omdat mensen dat niet zo zien, voelt belasting als een boete.' Toch legt Margje de verantwoordelijkheid bij de overheid en het schoolsysteem. 'Belasting zou algemene basiskennis moeten zijn, je zou het als vak op school moeten krijgen. Ook ligt het aan de communicatie van de belastingdienst. De taal in hun brieven is onmogelijk. Ik moet dat ook uitpluizen. Ook al is het mijn vak.'

Lees ook: Dit is het gemiddelde salaris van Nederlanders tussen de 25 en 45 jaar

De Glopper zegt dat sommige brieven inderdaad niet heel makkelijk geschreven zijn: 'We zijn druk bezig om ze te vereenvoudigen door het programma 'begrijpelijke brieven'. Zo hopen we de brief in de toekomst toegankelijker en begrijpelijker te maken. Want als de inhoud makkelijk te begrijpen is en als mensen sneller weten wat er van ze wordt verwacht, hopen we ook dat de angst voor de blauwe brief afneemt.'

Ze vervolgt: 'Taal blijft lastig, omdat de informatie nou eenmaal om formele zaken gaat, juridisch moet het kloppen en als instantie moet je serieus genomen worden. Je moet opvallen tussen de post. Vandaar bijvoorbeeld ook de kleur en de betere kwaliteit van het briefpapier. Het is niet bedoeld om je af te schrikken.''

Hulp is nabij
'Goed. Hoe kunnen we dan zonder knoop in onze maag het vouwbeen door onze blauwe post halen? Margje: 'Zie belasting niet als straf, maar dat je ervan profiteert. Zet netjes geld opzij zodat je je verplichte kosten kunt betalen. Zie het als een vaste lastenpost, net als je huur.'

Loop je achter op je administratie? Ga gewoon zitten. Ermee aan de slag. Desnoods met een vriendin, pak er een kaasplank en glas wijn bij, maak er een leuke avond van. Mocht je er echt niet uitkomen, weet dat hulp nabij is. Je hebt ze misschien niet een-twee-drie aan de lijn, maar je kunt ook langsgaan bij een van de 21 belastingdienstbalies of op steunpunten bij gemeenten op tien plekken door heel Nederland. Daar zit een medewerker van de belastingdienst klaar om te helpen met al je vragen. Ja, ook de 'onbenullige'.

Dus: voortaan als je een blauwe brief ziet, pak 'm meteen op, maak ‘m meteen open. Zorg dat dat in je systeem zit. En vraag anders om hulp. Eventueel met heel veel wijn. Note to self: hop met de geit, open die vier brieven.'

Dit verhaal stond in &C's meinummer van 2022.