Ellen en Elize ontsnapten, veel vrouwen lukt dat niet: 'Femicide komt in Nederland buitengewoon veel voor'

Als ik nu niet wegga, vermoordt hij me, schiet door Ellens hoofd terwijl haar partner haar in elkaar trapt. Zij ontsnapt, veel vrouwen lukt dat niet. Femicide is een groot probleem in Nederland. Daarom het thema van de coverstory van &C's maartnummer, en je leest hier een preview.

'Mijn vriend houdt een kussen op mijn hoofd en knijpt tegelijkertijd mijn keel dicht. Ik moet nú ademhalen, denk ik wanhopig. Het is niet de eerste keer dat hij zoiets doet en zoals altijd stribbel ik in eerste instantie niet eens tegen. Ik laat het maar gewoon gebeuren. Maar deze keer is het anders. Ik merk dat ik mijn rechterbeen helemaal niet meer voel. Opeens schrik ik wakker en met alle kracht die ik heb, duw ik hem van me af.' Elize* (21) beschrijft de laatste 'ruzie' die ze had met haar ex-vriend. Die is een maand geleden. Zo kort is ze nog maar bij hem weg, na jarenlang mishandeld te zijn. 'Ik vertrok omdat ik wist: ik had nu dood kunnen zijn. En als ik blijf, overleef ik het niet.'

Een op de vijf vrouwen is ooit fysiek mishandeld door een partner of ex-partner, blijkt uit Europees onderzoek. Veel te vaak loopt zo’n relatie zelfs fataal af. Elize is niet de enige vrouw die denkt dat ze het tenauwernood heeft overleefd. Ellen* (41) ontsnapte jaren geleden: 'Mijn vriend sloeg me meerdere malen per week. Het besef dat ik weg moest, kwam toen hij me aan het slaan en schoppen was op mijn gezicht, in mijn buik... overal. Hij ging gewoon helemaal los op me. Terwijl ik op de grond lag en me met mijn armen probeerde te verweren, drong plots tot me door: als ik bij hem blijf, vermoordt hij me.'

Lees ook: Priscilla's zus werd vermoord: 'Ik had nog maanden nachtmerries van haar bebloede matras'

Ellen en Elize leven gelukkig nog, maar veel vrouwen overleven een gewelddadige relatie niet. Wrang genoeg is dat soms juist omdat ze eindelijk de moed verzamelen om hun partner te verlaten, vertelt journalist Saskia Belleman. 'Dat moment van weggaan is het allergevaarlijkst. Dan escaleert het vaak. Vrouwen blijven in zo'n situatie mede omdat ze dan tenminste weten waar ze aan toe zijn. Hoe erg het ook is: zolang ze nog bij hun mishandelaar zijn, kunnen ze hem in elk geval in de gaten houden.'

Belleman is rechtbankverslaggever bij De Telegraaf en maakte de podcast Zij is van mij over femicide. Ze kwam op het onderwerp omdat ze schrikbarend veel zaken voorbij zag komen in de rechtbank van vrouwen die door hun partner of ex vermoord waren. Femicide komt in Nederland buitengewoon veel voor, vertelt ze: 'Wij denken dat we hier zo geëmancipeerd zijn, toch nemen andere landen vrouwenmishandeling veel serieuzer. In een typisch macholand als Spanje krijg je een extra zware straf als je je partner mishandelt. Mannen die dat doen worden als losers gezien. Maar in onze samenleving zien we het niet als een problematisch patroon. We maken ons er niet genoeg zorgen over. Dat begint al bij hoe we onze jongens opvoeden. Kijk naar de studentenverenigingen met hun bangalijsten en liedjes over vrouwen als sperma-emmers. Wat mankeert die mannen? De man-vrouwverhoudingen zijn behoorlijk scheef in Nederland.'

Tornado in huis
Elke acht dagen wordt in Nederland een vrouw vermoord, volgens kennisinstituut Atria. Uit cijfers van het CBS blijkt dat bijna zes op de tien vermoorde vrouwen vermoedelijk door haar (ex-)partner gedood is. Waar mannen meestal door een relatief vreemde vermoord worden, zijn vrouwen niet veilig in hun eigen huis. Want vrouwen worden vaak in hun woning omgebracht. Aan zo'n moord gaat meestal mishandeling vooraf. 

Danny was pas elf jaar toen de vriend van zijn moeder haar en zijn broertjes vermoordde. De periode daarvoor was er al sprake van geweld, vertelt Danny: 'Mijn moeder en hij kregen vaker ruzie en op een gegeven moment riep hij zelfs: 'Ik maak je dood.' Het ging zo ver dat ze tot bloedens toe met elkaar vochten.' Niet lang daarna lag Danny te slapen op de bank. 'Terwijl ik in dromenland was, hoorde ik op de achtergrond een razernij aan geluiden. Plotseling stopte het en was het doodstil. Ik werd wakker en zag mijn moeders vriend de deur uitgaan. Ik keek verbaasd om me heen. Alles lag ondersteboven, alsof er een tornado in huis was geweest: spullen op de vloer, meubels verschoven. Toen hoorde ik een snikkend geluid achter de bank waar ik op zat. Ik keek en zag mijn vijfjarige broertje liggen. Toen ik hem wakker probeerde te schudden, zag ik rode vlekken op mijn handen, bloed. Gillend en huilend ging ik mijn moeder zoeken. Ze lag op de galerij van ons flatgebouw. 'Mama, word wakker,' riep ik, maar ze reageerde niet.'

Lees ook: Jarenlang zat Nadia vast in een gedwongen huwelijk: 'Mijn vader verkocht me als een stuk vee'

Danny's moeder en zijn broertjes waren vermoord, door haar vriend. De enige reden dat Danny het had overleefd, was dat hij stil lag te slapen en de dader hem simpelweg over het hoofd zag.

Gebrek aan eigenwaarde
Waarom ga je niet weg als je mishandeld wordt? Het is een vraag die je vaak hoort. Vrouwen zitten soms vele jaren vast in een gewelddadige relatie. Onlangs kwam Sélina van Gool met een boek: Intieme terreur. Zij was dertien jaar samen met artiest Gers Pardoel, wiens echte naam Gerwin is. Sélina vertelt dat ze lang fysiek en mentaal door hem werd mishandeld, zelfs toen ze hoogzwanger was: 'Toen hij op een avond dronken thuiskwam, heeft hij me uit bed getrokken, waarna ik hard met mijn onderrug op de rand van het bed terechtkwam en bekkenletsel opliep. Ik had daarna zelfs moeite met zitten. Gerwin is ook eens op mijn hoofd gaan staan.'

Het lijkt zo logisch: meteen opstappen als je partner je pijn doet. Maar dat is niet zo simpel, het is juist ontzettend moeilijk, leggen Ellen en Elize uit. Elize is nog steeds bang dat ze teruggaat naar de man die een kussen op haar hoofd hield. 'Dan denk ik dat het deze keer wel goed gaat, dat ik hem kan veranderen. Ik heb ook al talloze eerdere keren geprobeerd het contact te verbreken. Dat ik nu een maand weg ben, is een record. Waarom het zo moeilijk is? Omdat ik hem dan toch mis en ga denken aan de goede dingen. Mijn gebrek aan eigenwaarde maakt dat ik daar gevoelig voor ben. Hij versterkte mijn onzekerheid ook door te zeggen dat niemand anders me wilde, dat ging ik geloven. Maar de reden dat ik bleef, was vooral dat ik niet hoefde te beseffen wat er gaande was zolang ik bij hem was. Ik kon het niet onder ogen zien.'

Ellen: 'Ik zei voor die vreselijke relatie ook altijd: 'Als een vent mij een tik geeft, ben ik meteen weg.' Maar je verschuift continu je grens. Op een gegeven moment was ik gewend om de klappen te incasseren. Ik probeerde continu te zorgen dat het niet escaleerde en als dat toch gebeurde, schakelde ik mezelf uit. Je wordt ook psychisch gemanipuleerd. Telkens waarschuwde hij me dat ik het niet zou overleven als ik weg zou gaan. Ik was er heilig van overtuigd dat ik dat echt met de dood zou bekopen. Ik zat vast. En durfde uit schaamte niemand in vertrouwen te nemen. Mijn vriend had me ook geïsoleerd van vrienden en familie, dus ik was alleen. Je zit verstrikt.'

Schokkend
De politie doet vaak weinig tot niets, is de ervaring van Ellen en Elize. Elize heeft meerdere keren melding gemaakt en onlangs aangifte gedaan van de laatste mishandeling, met het kussen op haar hoofd. 'Ze gaan geen verder onderzoek doen, liet de politie daarna weten. Dat is heel zwaar om te horen als je dat traumatische verhaal helemaal in detail hebt moeten vertellen. Ik word niet serieus genomen, zo zie ik dat. Dat de politie er niets mee doet, voelt als een bevestiging dat het mijn eigen schuld is.' Ellen heeft dezelfde ervaring: 'Toen de buren de politie belden, wilden de agenten me in eerste instantie niet eens meenemen. Ik moest echt pleiten om in hun busje te mogen. In het ziekenhuis bleek ik een scheurtje in mijn schedel te hebben door zijn trappen in mijn gezicht.'

Lees ook: Mareikes man zit in de gevangenis: 'Hij leek de ideale schoonzoon'

Rechtbankverslaggever Belleman noemt het schokkend hoe de politie omgaat met vrouwen die aan de bel trekken over mishandeling of bedreiging door hun partner of ex. 'In mijn podcast horen we het verschrikkelijke verhaal van de 42-jarige Reagan uit Limburg. Zij deed in twee maanden tijd maar liefst zeventien keer aangifte. Haar uitvaartpolis lag op bed klaar omdat ze wist dat haar ex-vriend haar ging vermoorden. De politie deed niets en vervolgens stak haar ex haar dood achter haar huis.'

Reagan is niet de enige die niet beschermd wordt, sterker nog: dat is bijna standaard, ziet Belleman: 'Vrouwen die al een lange voorgeschiedenis hebben van mishandeld, gestalkt en bedreigd worden, krijgen van de politie te horen dat ze eerst nog maar eens in gesprek moeten gaan met die vent. Agenten hebben een houding van: waar er twee kijven, hebben er twee schuld, of: het zal zo’n vaart niet lopen. Dan komt zo' n vrouw voor de tiende keer aangifte doen en is de reactie: heb je haar weer.'

Seksisme
Hoe komt dat toch, dat de politie haar werk niet doet? Belleman: 'Telkens als een vrouw wordt vermoord en ze
onderzoeken hoe dit kon gebeuren, komen er dezelfde conclusies uit: agenten en instellingen werken langs elkaar heen, er wordt niet serieus naar vrouwen geluisterd, ze krijgen telkens met een andere agent te maken en elke keer wordt er een ander label op hun melding geplakt, van bedreiging tot stalking tot vernieling. En zo ziet niemand bij de politie het gevaarlijke patroon.' Wat ook meespeelt, is die scheve man-vrouwverhouding in Nederland die Belleman al eerder noemde: 'Een onderstroom van seksisme leidt ertoe dat vrouwen hier niet gehoord worden. En dat moet anders. Zo moeten vrouwen een vast aanspreekpunt krijgen bij de politie. Verder moeten justitie, politiek en instellingen vrouwen eindelijk eens serieus gaan nemen.'

Elize heeft na een maand afstand van haar ex de hoop dat zij definitief ontkomen is aan het geweld. 'Ik weet wat er gebeurt als ik terugga. Ik ga nu op mezelf focussen en van mezelf leren te houden.' Ellen is alweer jaren gelukkig getrouwd. Al had haar huwelijk een lastige start omdat ze getraumatiseerd was door de mishandelingen door haar ex. Zij denkt dat niet alleen de politie, maar de hele maatschappij zich bewust moet worden van het geweld waar zo veel vrouwen onder lijden.

'Het kan iedereen overkomen, dat heeft niets met je afkomst of sociale rang te maken. Vrouwen moeten weten dat er hulp is en dat ze zich niet hoeven te schamen. Mijn bovenburen hebben ongetwijfeld vaker iets gehoord. Als zij me hulp hadden aangeboden, had ik misschien eerder de kracht gehad om te ontsnappen. We moeten meer omkijken naar elkaar. Zodat alle vrouwen weten dat ze hun grenzen mogen aangeven. En kunnen ontsnappen.'

* Ellen en Elize zijn pseudoniemen.