Waarom bedenk je de perfecte comeback toch altijd pas ná de ruzie?

In de rubriek Mindfuck duiken we in mentale kwesties. Deze maand: die geniale ingeving die altijd pas ná een ruzie of ongemakkelijk moment komt. Waar komt-ie vandaan? En hoe roep je ’m eerder op?

Je partner neemt je plotseling van alles kwalijk, je baas legt je het vuur na aan de schenen tijdens een vergadering of je oom maakt een allesbehalve oké opmerking op een familieverjaardag. Op het moment zelf sta je perplex en weet je amper iets uit te brengen. Misschien dat er nog net een subtiele oogrol vanaf kan, maar c’est ça. Maar dan, niet heel veel later, denk je ineens: verdomd, dát had ik moeten zeggen.

Van toepassing als
• jouw genialiteit zich ook pas in de auto terug, onder de douche of vlak voordat je in slaap valt aan je openbaart
• je het frustrerend vindt dat deze eigenschap je op het moment suprême in de steek laat
• het je best lekker lijkt om mensen wat vaker met die genialiteit te verpletteren

De trapgedachte
Dat we het over een universele ervaring hebben, moge duidelijk zijn. Wist je dat andere landen zelfs een woord hebben voor deze mentale misser? In Frankrijk spreken ze over l’esprit d’escalier, wat letterlijk vertaald ‘geestigheid op de trap’ betekent. Oftewel: de gevatte opmerking schiet je pas te binnen terwijl je op de trap staat en al vertrokken bent.

Volgens Onze Taal is de uitdrukking gebaseerd op iets wat de Franse filosoof Denis Diderot in 1830 schreef over een opmerking die hem van zijn stuk bracht. ‘Want een gevoelig man als ik, die zijn oren wijd open heeft staan voor wat tegen hem te berde wordt gebracht, raakt in paniek en is pas weer zichzelf als hij buiten op straat staat.’ Vertaal je zijn woorden exact, dan staat er dat Diderot zich pas hervond toen hij al ‘onderaan de trap stond’. Vandaar: l’esprit d’escalier.

In Duitsland hebben ze het over treppenwitz, maar in Nederland ontbreekt tot nog toe een passende term. Maar hey, het is nooit te laat om er één te bedenken. Wie weet schiet ons zo op de trap iets te binnen.

Fight, flight of freeze
Door naar oorzaak van de trapgedachte. Of eigenlijk: de reden waarom de trapgedachte niet eerder bij ons opkomt. Dat heeft, zoals wel vaker, te maken met stress. Beland je in een ongemakkelijke of verhitte situatie, dan maakt je lichaam adrenaline aan en activeert het de fight -, flight - of freezemodus. Of je nu bevriest (dichtklapt), vlucht (afhaakt) of vecht (ondoordachte dingen roept): je logisch denkende hersendeel krijgt pas weer ruimte als de stress zakt. Pas als je ontspant, komt het perfecte weerwoord in je op.

Het vervelende is dat de angst om opnieuw vast te lopen kan toenemen, waardoor je al gestrest aan een gesprek begint. ‘Zo kan het een vicieuze cirkel worden,’ legt communicatie-expert Maggs Rippen, verbonden aan trainingsplatform tijdwinst.com, uit. Maar gelukkig is ze al bijna dertig jaar coach en communicatietrainer en heeft ze tips om wél in het moment adequaat te reageren.

De cirkel doorbreken
Rippen hanteert een stappenplan van drie, dat ze leerde van mentor Donna TalkingLeaves. De eerste stap is herkennen wat er gebeurt. ‘Kijk – liefst met mildheid – naar de laatste keer dat je dichtklapte en spoel het moment terug als een film. Wanneer werd het onprettig, wat gebeurde er en hoe voelde jij je?’ Hoe meer details je herkent, hoe sneller je ze de volgende keer opmerkt.

De tweede stap is diep ademhalen, wat Rippen vergelijkt met ‘de luiken openzetten’. ‘Stress zorgt voor oppervlakkige ademhaling. Haal je diep adem, dan haal je jezelf uit de stress en krijg je de controle terug. Je herinnert jezelf eraan dat je ook een lijf bent en dat je dat kunt ontspannen.’

De derde stap: benoem wat er gebeurt. Loop je vast? Zeg het. Bijvoorbeeld: ‘Ik klap dicht’, ‘Ik vind dit pijnlijk’ of ‘Ik vind de sfeer niet fijn.’ Houd daarna even je mond, adviseert Rippen, zodat het bij een korte interventie blijft. ‘Stilte vinden we bijna allemaal ongemakkelijk, maar dat is een overtuiging. Als de stilte ongemakkelijk is, was de situatie dat al. Laat dat ook voelbaar zijn voor de ander, anders zit je in je eentje op hete kolen.’

Zelfkennis is macht
Voelt het toch kwetsbaar, benoemen dat je iets pijnlijk vindt en vervolgens stil zijn? Ook dat is een overtuiging, stelt Rippen, en geen gegeven. ‘Door te zeggen dat je iets pijnlijk vindt, zeg je non-verbaal eigenlijk: ik blijf aanwezig in dit gesprek en sta nog overeind.’ In plaats van de regie te verliezen, behoud je ’m en blijf je sterk staan, waarmee je respect afdwingt. ‘Dat is nog steeds geen garantie dat de uitkomst van het gesprek geweldig is,’ gaat Rippen verder, ‘maar wel dat de uitkomst er een is die dicht bij jezelf ligt en waar je niet met spijt aan terugdenkt.’

O, en over spijt gesproken: wees vooral niet te streng voor jezelf. ‘Als je jezelf op je kop blijft geven, verandert er niets. Als je de fouten die je maakt ziet als infor ­ matie, groei je.’ Of in andere woorden: dan kom je dat trappengat misschien nog eens uit.