We willen allemaal romantiek, maar wat ís dat nou eigenlijk?

Elke relatie knapt op van een vleug romantiek. Maar wat is dat nou eigenlijk, moet je daarvoor per se met rozenblaadjes aan de gang?

We doen er vaak een beetje lacherig over, maar stiekem gaan we heel goed op een partner die een mooi glas merlot inschenkt met op de achtergrond een knisperend haardvuur. Rozenblaadjes op bed strooien is misschien net een brug te ver, maar het hele huis vol zetten met brandende waxinelichtjes: waarom ook niet? En nu we toch bezig zijn: bijna iedereen heeft er wel een in z'n keuken- kast, een witte mok met de opdruk I love you. Gekregen van een ex of zelf cadeau gedaan aan je lief. Als grapje natuurlijk, met een dikke vette knipoog. Maar stiekem ook een beetje als romantische geste, want je giet je liefde niet zomaar voor Jan en alleman in een stenen beker.

Niet alles is ratio
Romantiek. We willen het allemaal in ons leven, maar wat ís het eigenlijk? Moeten we het zoeken in de materiële hoek van pluchen beertjes die een vuurrood hart in hun wollige knuistjes vasthouden? Zit het in grootse en meeslepende gebaren als een heel muziekalbum samenstellen voor het object van je onbeantwoorde begeerte – ja, we hebben het over jou, Jett Rebel. Gaat het over elke week op zaterdagmiddag een bosje bloemen meenemen zonder dat die ander daar ooit om hoeft te vragen? Of gaat romantiek veel meer over aandacht hebben voor elkaar, zoals het licht aanlaten als je weet dat de ander laat thuiskomt of het bad uit jezelf alvast laten vollopen? Om een sluitend antwoord te vinden moeten we eerst in de teletijdmachine naar het einde van de achttiende eeuw. In dit tijdperk vierde de Verlichting hoogtij, een intellectuele en filosofische beweging die alles opdeelde in zeer overzichtelijke wetenschappelijke hokjes: natuurkunde, wiskunde – voor alles een formule en een oplossing, huppakee. Het was alsof er een rationele flow over Europa was neergedaald. Natuurlijk kon een tegenreactie niet lang op zich laten wachten. De grootste kritiek op de rationele golf die wild om zich heen sloeg: waar blijft de mens in deze brij van feiten? Er is toch veel meer dan alleen de ratio, je hebt toch ook gevoel? Waar is daar plek voor?

Dat is waar de Romantiek om de hoek komt kijken – inderdaad met een hoofdletter R, want we hebben het hier over een bloedserieuze stroming met een missie. Als we deze missie kort mogen samenvatten: de Romantiek corrigeert de visie dat alles ratio is. Terugkijkend is dit de aftrap geweest van de grote vraag naar zingeving, een onderwerp dat ons nog steeds bijna dagelijks bezighoudt. In het klein (op vrijdagavond op de bank ploffen en denken: is dit het nou?) of groter (wat is mijn plek in het universum?). Je staat er waarschijnlijk niet bij stil als je een zelfhulpboek openslaat, maar als je bezig bent met je eigen ontwikkeling, dan ben je eigenlijk heel romantisch bezig.

Lees ook: Met deze 5 simpele tips verbeter je jouw liefdesleven

Van Romantiek naar romantiek
Het hele romantische gebeuren is dus complexer dan je zou verwachten als je in de aanloop naar Valentijnsdag binnenstapt in een gemiddelde met hartjes volgehangen cadeauwinkel. Maar merken we daar nog iets van als we ons weer laten teleporteren naar het nu? 'Zeker, maar daar zijn we ons vaak niet van bewust,' zegt Marc de Kesel, bijzonder hoogleraar theologie, mystiek en moderniteit aan de Radboud Universiteit en verbonden aan het wetenschappelijke Titus Brandsma Instituut. Een mooi voorbeeld daarvan vindt hij Sissi, de Oostenrijkse keizerin die werd geboren in een tijdperk waarin de aristocratische elite langzaam maar zeker uit de gratie raakte. 'Sissi worstelde met haar plek in het leven,' legt De Kesel uit, 'wat voor de gewone mens even herkenbaar als fascinerend is.' Voor wie het vergeten is: de keizerin had ruzie met zo'n beetje haar hele familie, leed aan een eetstoornis (en sportte om die reden elke dag dwangmatig urenlang), kreeg een zoon die later zelfmoord pleegde en ze werd aan het eind van het verhaal zelf ook nog eens vermoord, maar daar heeft het arme schaap hopelijk niet te veel van meegekregen. De Kesel: 'Er werd – en wordt – ademloos naar Sissi's misère gekeken, want het ging dus niet alleen slecht met ons klootjesvolk, ook binnen de heersende orde waren ze doodongelukkig en gingen ze vreemd.'

Sissi is daarmee de ultieme belichaming geworden van de kwesties: wie ben je en waar sta je in het geheel? En dat is – zoals we inmiddels weten – romantiek ten top. De vraag die overblijft is hoe je in hemelsnaam een brug slaat tussen zingeving, Sissi en een bos rozen. Ik vind het antwoord bij filosoof Marjan Slob, die uitlegt dat de waarde en waarachtigheid die door romantiek met de grote R aan gevoelens wordt toegedicht als vanzelf is doorgesijpeld in romantiek met de kleine r. 'Bij romantiek met de kleine r gaat het over twee mensen die zich op gevoelsniveau zo in elkaar herkennen, dat ze op een bepaalde manier samensmelten,' aldus Slob.

Dat principe is in de negentiende eeuw ontstaan en voor ons inmiddels het hoogst haalbare geworden, althans in de Westerse wereld. 'Iedereen weet dat de kans groot is dat twee mensen die ooit heel erg verliefd waren uiteindelijk toch uit elkaar gaan,' vertelt Slob. 'Die realiteitszin is er, maar we koesteren nog steeds de hoop op het vinden van een levenspartner. Een soort eenwording van twee zielen, het idee dat je je wereldse maatje of wederhelft hebt gevonden. Dat idee wordt extra gevoed vanuit Hollywood, met allerhande romantische comedy's en series, maar we krijgen het ook in grote hoeveelheden tot ons via liefdesliedjes en romans.'

Gezien worden
Een I love you-beker of pluchen beer met rode hartjes kun je zien als een vercommercialiseerde vorm van het romantische gevoel waar veel mensen op hopen. En waar ze naar verlangen. Daar kunnen we badinerend over doen, maar volgens Slob is het een logisch verschijnsel. 'Het idee dat iemand van je houdt om wie jij bent, niet omdat je geld hebt of succes en ook niet omdat je knap bent, maar omdat je zo'n mooi hart en fijne persoonlijkheid hebt, geeft je het gevoel dat je uitverkoren bent. Of de ander dat dan uit met rozenblaadjes of een zelfgeschreven gedicht, dat maakt dan eigenlijk niet zo veel uit. Zolang je je maar ten diepste gekend en geliefd voelt.'

Dát is romantiek: gezien worden door de ander. En dat kan op allerlei manieren tot uiting worden gebracht. 'Romantiek gaat voor mij over het maken van een gebaar naar een ander zonder dat je daar zelf een direct belang bij hebt,' zegt relatietherapeut en psycholoog Nynke Nijman. 'Als je echt helemaal onbaatzuchtig vanuit jezelf iets organiseert voor een ander – of dat nu gaat over het lievelingseten koken voor je partner, het opzetten van een lekker muziekje, een lief cadeau kopen of het neerleggen van post-its of kaarten met een lieve boodschap. De essentie is dat het gebaren zijn die vanuit liefde komen en verder geen andere betekenis hebben.'

Lees ook: Is het nou wel of niet gênant om een vriend te hebben?

Er is in romantiek geen goed of fout. Het enige waar je rekening mee hoeft te houden, is het behoeftepatroon van je beloved one. Moet je partner een beetje in zijn of haar mond overgeven van een pluchen beertje met een vuurrood hart in de wollige knuistjes, dan is het handiger om die links te laten liggen. Als je bepaald niet vooraan staat qua muzikale talenten dan is een zelfgeschreven liedje wellicht ook niet zo'n goed idee. Maar in alle andere gevallen: lekker doen. Nijman: 'Dit zijn van die momenten waarop je kunt tonen: hé, ik zie je. Ik hou van je. Ik wil bij je zijn. Dat heeft betekenis, omdat de ander zich realiseert dat er even aandacht voor hem of haar is.'

Op de agenda
Niet iedereen heeft die romantische inslag van nature in zich, maar alles is volgens Nijman aan te leren. 'Ik denk dat veel mensen zeggen dat ze niet romantisch zijn omdat ze er vaak niet aan toekomen. Ze denken er wel aan, maar er is altijd te weinig tijd. In een maatschappij waarin je eigenlijk alles plant, is het daarom helemaal niet gek om in je agenda te zetten: 'Vandaag denken aan een klein gebaar.' Even naar de slijter voor een lekkere fles wijn, een paar kaarsjes aansteken, een bos rozen kopen. We denken bij romantiek meteen dat we alles uit de kast moeten halen, maar zo overweldigend hoeft het niet te zijn. Het gaat juist om de kleine, lieve gebaren.'

Dit artikel stond in &C's januarinummer van 2022.