Asking for a friend: hoe haalbaar is een menselijke winterslaap eigenlijk?

De kou ontvluchten, even geen sociale afspraken en lekker rustig aan doen: een winterslaap klinkt best lekker. Zou dat ooit ook voor mensen zijn weggelegd? &C's redacteur Anne gaat op onderzoek uit.

Op de terugweg van werk waait een koude novemberwind. Het is tijd, denk je. Thuis aangekomen vreet je de hele voorraadkast leeg, trek je alle gordijnen dicht en wikkel je jezelf in dikke dekens met een techniek waar de plaatselijke loempiakraam nog jaloers op zou zijn. De wekker zet je om tien uur ‘s ochtends – op woensdag 20 maart welteverstaan. Het klinkt heerlijk, zo'n winterslaap. Je hoeft jezelf 's ochtends niet uit bed te slepen om de koude en donkere ochtenden te trotseren, je hebt een excuus om maandenlang appjes en e-mails te negeren en je hoeft niet te bedenken wat je je oom in godsnaam nu weer moet geven met kerst. Nee, jij schittert dit jaar door afwezigheid. Bovendien zou het beter zijn voor de planeet, en niet te vergeten: het is van levensbelang. Tenminste, voor vleermuizen, egels, grondeekhoorns, kikkers, bosmarmotten, salamanders, schildpadden, slakken en lieveheersbeestjes. Een winterslaap zorgt ervoor dat ze de winter doorkomen zonder energie te besteden aan het zoeken naar eten, dat op dat moment moeilijk te vinden is. Eigenlijk is het een soort extreme energiebesparingsmodus. Grotere zoogdieren, zoals beren, wasberen, dassen en buidelratten, doen ook mee, maar dan met een lightvariant: een winterrust. Hun hartslag vertraagt ook, maar hun lichaamstemperatuur daalt minder en tussendoor worden ze gemakkelijker wakker.

Winterslaapmedicijn
Wij mensen kunnen natuurlijk goed overleven zonder winterslaap – we zijn prima in staat 's winters in onze auto naar Albert Heijn te karren en daar te gaan hamsteren. Maar of het voor ons mogelijk is een winterslaap te houden, is een vraag die wetenschappers al jaren bezighoudt. Eeninteressante ook, vooral als je je bedenkt dat de medische wereld flink kan profiteren van deze slaapmodus. Dankzij organen in winterslaap zouden orgaantransplantaties of hartoperaties veel minder gehaast uitgevoerd hoeven worden, bijvoorbeeld. Dan hebben artsen opeens een paar weken de tijd in plaats van een paar uur. Dat moet toch fijn zijn. Of denk aan verkeersongelukken waarbij slachtoffers in kritieke toestand op straat liggen, bloedend en met een dalende hartslag. Als je in die situatie een winterslaapmedicijn kan toedienen, zou de ambulance niet eens sirenes hoeven aan te zetten. Ook de ruimtevaart kan hiervan profiteren. Die acht maanden naar Mars zouden een veel minder grote aanslag op het lichaam zijn als we onze energiebesparingsmodus konden aanzetten. En nog praktischer: dan hoeven er geen raketten met maandvoorraden water en voedsel meer achteraan geschoten te worden. Bovendien duurt die ellenlange reis langs de sterren wat korter als je de helft pittend kunt doorbrengen.

Buiten bewustzijn
Een menselijke winterslaap werd lang onmogelijk geacht. Dat heeft voornamelijk te maken met de temperatuurdaling die ermee gepaard gaat. Bij dieren daalt de lichaamstemperatuur (soms tot een paar graden, in sommige gevallen zelfs tot net boven het vriespunt) en vertragen de hersenactiviteit en stofwisseling. Hierdoor besparen ze energie. Klinkt overzichtelijk, maar onderzoekers zijn er nog altijd niet achter hoe dieren dit precies voor elkaar boksen. Dat proces is dus niet te reproduceren – laat staan dat ze kunnen uitvogelen of het überhaupt kan bij mensen. Toch duiken er de laatste jaren steeds meer winterslaapoptimisten op. Ook verschijnen er veelbelovend onderzoeken naar dit onderwerp. Zo deed bioloog Kelly Drew van de Universiteit van Alaska onderzoek naar arctische grondeekhoorns in winterslaap en is ze sinds 2016 bezig diezelfde staat te bereiken bij varkens. Net als wij houden varkens van nature geen winterslaap. Ze lijken lichamelijk sowieso meer op mensen, waardoor de uitkomsten heel interessant kunnen zijn.

En er is nog meer hoopvol nieuws. Wetenschappers van het UMC Groningen slaagden er onlangs in om met een 'winterslaapmedicijn' orgaanfalen bij muizen tegen te gaan, dat tijdens een natuurlijke winterslaap ook gereguleerd wordt. Dat medicijn wordt nu in lage dosering getest op menselijke deelnemers. De onderzoekers hopen volgend jaar te kunnen zeggen of het medicijn veilig is voor menselijk gebruik. Ook Rob Henning, hoogleraar farmacologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is optimistisch. In 2016 voorspelde hij in de Volkskrant dat het nog tien jaar zou duren tot een menselijke winterslaap mogelijk was – en daar staat hij nog steeds achter, vertelt hij. ‘We hebben de laatste twee jaar enorme sprongen gemaakt in begrijpen hoe zo’n slaap gestart wordt. Ik verwacht dat dat met de huidige technologieën alleen maar sneller zal gaan.'

Waar of niet?
Wellicht heeft die eerste menselijke winterslaap zelfs al plaatsgevonden. In 2006 werd een Japanse wandelaar gevonden die van het pad was geraakt en 24 dagen buiten bewustzijn overleefde in de bergen. Toen een voorbijganger hem vond, had deze Mitsutaka Uchikoshi een lichaamstemperatuur van 22 graden, was zijn hartslag nauwelijks waarneembaar en leed hij aan meervoudig orgaanfalen en bloedverlies. Toch had hij achteraf geen hersenschade en verwachtten artsen ook geen andere blijvende nadelige gevolgen. Volgens hen heeft Uchikoshi dat te danken aan het overlevingsinstinct van zijn lichaam, dat inkickte nadat hij bewusteloos raakte. Hierdoor zouden zijn organen trager gaan werken en zou hij in 'een staat die vergelijkbaar is met winterslaap' zijn beland. Experts hebben zo hun twijfels bij dit verhaal: een duur van 24 dagen lijkt hen bijna onmogelijk. Anderen zien dit verhaal als het eerste bekende geval van een menselijke winterslaap. Zelf heeft de man – hij lijkt Rutte wel – er geen actieve herinneringen aan. 'Op de tweede dag scheen de zon, lag ik in een veld en voelde ik me heel comfortabel. Dat is mijn laatste herinnering,' vertelde hij journalisten in het ziekenhuis.

Beren op de weg
Klinkt positief, toch? Wacht toch nog maar even met het zetten van je wekker en het negeren van al die e-mails. Het zou zomaar vijftig jaar kunnen duren voordat het mogelijk is, aldus chronobioloog en neurowetenschapper Roelof Hut, die aan de Rijksuniversiteit Groningen is verbonden. 'Er zijn flinke obstakels voordat het zover is.' Dat zit hem vooral in – daar is-ie weer – onze lichaamstemperatuur. Die moet eerst dalen tot omgevingstemperatuur en daarna weer opwarmen. En dat is met dat grote, goed geïsoleerde lichaam van ons geen makkie. 'Op dit moment zouden we dat kunnen doen door het bloed buiten het lichaam te leiden, en het daar te koelen of te warmen,' zegt Hut. 'Ook kun je via bepaalde hersengebieden de warmteproductie regelen, maar daar zou dan weer een hersenoperatie voor nodig zijn.' Zijn die dingen echt mogelijk? Ja. Maar zijn ze ethisch? Nee, zeker niet. Daarvoor zijn het te grote ingrepen. 'Als je alleen denkt in wat mogelijk is, dan is het ook een optie om mensen in een soort grote magnetron te leggen. Maar dan gaan er heel wat wenkbrauwen omhoog, gok ik.'

Hoogleraar farmacologie Rob Henning ziet ook nog wat (wakkere) beren op de weg als het op verantwoording aankomt, vooral wat betreft het in slaap blijven en het herstel achteraf. Zo’n lange slaap levert DNA-schade op. Dieren herstellen daar vanzelf van, maar we weten nog niet of mensen dat kunnen. 'Dat zijn dingen die risicovol zijn om te onderzoeken en die zeker nog wat tijd nodig hebben,' zegt Henning. Maar – daar is het optimisme weer – dat wil niet zeggen dat een ethisch verantwoorde winterslaap niet mogelijk is. Henning: 'Ik zou niet inzien waarom niet.'

Minder romantisch
Iets wat wel uitgesloten kan worden, is een volledig zelfstandige winterslaap. Wetenschappers hebben het in de gekste hoeken gezocht – denk: een bewust heel weinig etende yogi – maar nooit een natuurlijke lange slaap kunnen ontdekken. Dat zit 'm vooral in dat snelle opwarmen en afkoelen. Daar lijken we, in tegenstelling tot onze dierenvrienden, niet toe in staat. En dat romantische beeld van alle koude, donkere dagen slapend doorbrengen om vervolgens uitgerust wakker te worden in het voorjaar? Dat kunnen we ook wel uit ons hoofd zetten. Winterslaap heeft helemaal niets met slaap te maken, zeggen beide wetenschappers luid en duidelijk. Henning legt uit: 'In gewone slaap is je brein heel actief, terwijl het in winterslaap zo koud wordt dater eigenlijk geen activiteit meer is.' Daarom hebben dieren een kleine slaapachterstand als ze na een paar maanden eindelijk ontwaken. Die halen ze de volgende nacht dan weer in. Word je nu flink somber van koude en donkere dagen? Dan kun je beter iets als lichttherapie proberen, zegt Hut. 'Een winterslaap is geen oplossing voor een winterdepressie, eerder de makkelijke uitweg. Zo omzeil je de problemen juist in plaats van ze op te lossen.' O, en voor iedereen die hoopt z'n leven te kunnen verlengen met een lange slaapstand: wederom een teleurstelling. Voorlopig zijn er nog zoveel gezondheidsrisico's, zoals die eerder genoemde DNA-schade, dat het waarschijnlijker is dat het onze levensverwachting negatief in plaats van positief beïnvloedt. Juist, dat kun je uit je hoofd zetten dus.

Toch maar niet
Die maandenlange slaap komt er uiteindelijk vast wel. Maar vooralsnog maak je de meeste kans op zo'n ervaring als je de operatietafel op moet, de ruimte in wordt geschoten of een bizarre waaghals bent. Niet per se als je vermoeid en je bomvolle inbox zat bent. Maar hé, je kunt ook gewoon je winkelkar vol boodschappen laden, je telefoon het hele weekend uit laten en de dekens tot aan je kin trekken. Jou pakken ze niet. Bovendien: wat blijft er nog van onze volksaard over als we de winter skippen en niet meer over het slechte weer kunnen zeiken? Precies.

Dit verhaal stond in &C's Winterboek van 2023.